ЯХШИ ХУЛҚНИНГ ҲАҚИҚИЙ СИНОВИ
«Инсоннинг қандайлигини билишни истасангиз, унинг яқинлари билан муносабатига қаранг».
Бу оддий кузатув эмас. Аслида, у инсон ахлоқи ва тарбиясининг энг муҳим мезонларидан бирини ифодалайди.
Чунки бегона одамлар билан хушмуомала бўлиш нисбатан осон. Уларнинг олдида ўзимизни босиқ тутишимиз, ишимиз тушади, табассум қилишимиз, мулойим гапиришимиз мумкин. Бу муносабатда масофа бор, ҳиссий мажбуриятлар кам ва кўпинча ўзимизни яхши томондан кўрсатишга интиламиз.
Аммо оилада вазият бошқача.
Яқинларимиз бизнинг чарчоғимизни ҳам, жаҳлимизни ҳам, камчиликларимизни ҳам кўради. Улар билан муносабатда ташқи одобдан кўра ички тарбия, сабр ва ўзини бошқара билиш муҳимроқ аҳамият касб этади.
Ачинарлиси, баъзан инсон бегона одамнинг кўнглини оғритмаслик учун эҳтиёт бўлади-ю, ўз яқинига энг оғир гапларни айтишдан тортинмайди. Бошқаларнинг хатосини кечиради, аммо оила аъзоларининг кичик камчилигини ҳам узоқ вақт эслаб юради.
Бунинг сабаби кўпинча яқинликка нотўғри муносабатда бўлишимиздир. Биз яқинларимизнинг меҳри ва сабрини кафолатланган нарсадек қабул қиламиз. Гўё улар бизни ҳар қандай ҳолатда тушуниши, кечириши ва қабул қилиши шартдек.
Аслида эса яқинлик — масъулият. У инсонга қўполлик қилиш ҳуқуқини эмас, аксинча, янада эҳтиёткор бўлиш мажбуриятини беради.
Шу нуқтаи назардан, ўз хулқимизни текшириш учун бир нечта оддий мезонлар бор:
— Жаҳлингиз чиққан пайтда овозингизни кўтармасликка ҳаракат қилинг. Жаҳл — ҳақорат қилишга рухсат эмас.
— Яқинларингизнинг гапини бўлманг. Тинглаш ҳам ҳурматнинг бир шакли.
— Хатойингизни тан олишдан қочманг. Кечирим сўраш обрўни туширмайди, аксинча, шахснинг ички кучини кўрсатади.
— Миннатдорчиликни одатга айлантиринг. Яқинларингиз қилаётган яхшиликларни оддий мажбурият деб қабул қилманг.
— Танқид қилишдан олдин ўзингизга савол беринг: мен бу гапни унинг яхшилиги учун айтяпманми ёки ўз жаҳлимни чиқаряпманми?
— Энг муҳими, бировнинг кўнглини оғритган бўлсангиз, вақт ўтиб ўзи унутиб юборади, деб кутманг. Баъзи гаплар кечирилади, аммо осонликча унутилмайди.
Яна бир жиҳатни унутмаслик керак: яхши хулқ фақат мулойим гапириш эмас. Бу — адолатли бўлиш, ўзини тия билиш, бошқанинг ҳаққини тан олиш ва ўз манфаатингиздан ҳам баъзан воз кеча олишдир.
Шунинг учун инсон ўзини баҳолашда фақат жамоатчилик орасидаги обрўсига қарамаслиги керак. Уйдагилар унинг ёнида ўзини қанчалик хотиржам, қадрли ва ҳурмат қилинган инсон сифатида ҳис қилади — мана шу ҳам муҳим кўрсаткич.
Балки, ўзимизга берилиши керак бўлган энг муҳим савол шу: бизни энг яхши танийдиган инсонлар ҳам биз ҳақимизда яхши хулқли инсон деб айта оладими?
Чунки инсоннинг ҳақиқий тарбияси унинг бегона одамлар олдидаги муомаласида эмас, энг яқинлари билан муносабатида намоён бўлади.